Tijdens de voorbije wintermaanden heb ik mij bezig gehouden met het bekijken van de volledige reeks In Europa, de VPRO-serie van Roel Van Broekhoven naar het gelijknamige boek van historicus Geert Mak. Werkelijk een fantastisch historiografisch tv-document! De hele serie bestaat uit twee dvd-boxen met daarin telkens 18 afleveringen.
De eerste doos omvat de periode vanaf 1900 tot 1943, het keerpunt in de Tweede Wereldoorlog. Tijdens mijn studies geschiedenis in 2012 kreeg ik de eerste box als verjaardagsgeschenk van mijn toenmalige dierbare vriendin. Ik was echter best nieuwsgierig naar deel twee. Hoe zou het Europa verder vergaan na 1943? Via een zoekertjes website kwam ik in het najaar de tweede doos schijfjes op het spoor die daar voor een prikje werd aangeboden. Het voordeel in deze tijden van streaming is wel dat oudere fysieke informatiedragers zeer snel in waarde devalueren (behalve lp's dan). Zo kan je daarom vaak je voordeel doen en voor een prikje interessante dvd's en cd's in huis halenMet veel plezier heb ik mij tijdens de afgelopen wintermaanden dan ook knus met een kopje thee onder een dekentje genesteld om al deze geschiedkundige reizen doorheen Europa te maken. Dat reizen mag je vrij letterlijk nemen: Geert Mak en zijn ploeg rijden per trein kriskras door Europa om de geschiedenis ter plaatse op te sporen. Door talrijke interviews met mensen die een of andere link hebben met de feiten (of voor meer recente gebeurtenissen personen die rechtstreekse protagonisten zijn) combineert de reeks tegelijk helikopterperspectief en orale microgeschiedenis.
Ondertussen bevind ik me aan het einde van de reeks. Daarbij kan ik de gebeurtenissen steeds meer spiegelen aan mijn eigen herinneringen. In tegenstelling tot de aanslag op aartshertog Frans Ferdinand in Sarajevo in 1914, kan ik mij zaken uit de jaren 80 of 90 nog levendig voor de geest halen en weet ik waar en wanneer ik die dingen op tv zag.
Vandaag ging het over het jaar 1991. De val van de Sovjet-Unie. De invalshoek hierbij was bijzonder interessant: de subversieve rol die de Russische rockscene hierbij speelde.
Toen Gorbatsjov in de jaren 80 de begrippen glasnost en perestrojka trendy maakte, kregen wij in België plots connectie met die onbekende overkant achter het gordijn. Zo mochten Marina Toptygina en Kiril Bratsev bij ons op bezoek komen op de openbare omroep (toen nog BRT). Beiden waren journalist voor Radio Moscou en hadden Nederlands gestudeerd waardoor ze zich hier perfect verstaanbaar konden maken.
Filmpje op VRTNWS van het bezoek van Marina Toptygina en Kiril Bratsev in 1987
In diezelfde periode hoorde ik op de Nederlandse popzender Radio 3 een VPRO-uitzending over rock in de Sovjet-Unie. Jonge muzikanten werden geïnterviewd en vertelden o.a. hoe moeilijk het was om aan apparatuur te geraken. Versterkers, gitaren, zelfs snaren kopen was allesbehalve vanzelfsprekend. Ikzelf moest maar even naar de Groenplaats fietsen om in de Beat Shop een ruime keuze aan instrumenten en accessoires aan te treffen. In Rusland allesbehalve evident. Als puberende rockmuzikant spraken die verhalen erg tot mijn verbeelding. Men draaide in die uitzending ook muziek van bands uit de Leningrad Rock Club. Vaak primitieve opnames met donker gekleurde new-wave muziek. Het stelde muzikaal niet altijd even veel voor maar het was erg fascinerend allemaal. Tot op vandaag heeft rock in Rusland vaak een subversief karakter. In het Westen is die maatschappijkritische functie vanaf de jaren 70 grotendeels ondergesneeuwd door de commerciële muziekindustrie met haar regels van de vrije markt.
Maar hoe zou het verder zijn gegaan met die Russische rockers uit mijn jeugd? Geheel onverwacht zag ik in de episode van vandaag een aantal van die muzikanten 30 jaar later opnieuw opduiken. Zo ging het over de band Телевизor (Televisor) die ik destijds op de Nederlandse radio voor het eerst hoorde.
Om te beginnen viel het op dat er tijdens het filmen - de reeks is ondertussen ook al van 2009 - al volop over Poetin werd gesproken.
Opmerkelijk vond ik ook dat de groep muzikanten rond de Leningrad Rock Club uit elkaar is gevallen in twee fracties. Mikhail Borzykin, de frontman van Телевизor is tot op vandaag trouw gebleven aan zijn idealen en zet zijn muziek nog steeds in als kritische stem tegen de macht van de huidige Poetin dictatuur.
Anderen zijn dan weer 180 graden gedraaid. Zo was er een andere bekende zanger, eveneens uit St. Petersburg, die in de jaren 90 orthodox priester is geworden. Omdat de kerk decennialang verboden was, was de vernieuwde belangstelling voor religie aanvankelijk best hip maar al snel kenmerkte deze voormalige rocker/priester zich nu als uiterst conservatieve nationalist en aanhanger van Poetin
 |
| Mikhail Borzykin |
Hij is steeds zichzelf gebleven. Ten tijde van de opnames voor de reeks bracht hij nog een album uit. Hij is de Russische tegenhanger van veel westerse protestzangers.
Tijdens research voor deze blog vielen mij overigens twee zaken op:
1) hoe moeilijk het is om vandaag in 2026 materiaal van Телевизor online terug te vinden 2) wellicht dat als gevolg daarvan de algoritmes van AI mij beduidend meer in de steek lieten dan anders bij het opzoeken van liedjes, clips of (vertalingen van) songteksten. Gaapt er hier nog steeds een kloof tussen Rusland en de westerse (internet)cultuur, of is Poetin's arm langer dan we denken?
De term 'Gastarbaiter' is een pejoratief begrip wat ik trouwens grappig genoeg ooit in het centrum van Athene de ene Griek tegen de andere naar het hoofd hoorde slingerden als belediging. Vroeger werd de term ook in het Nederlands gebruikt. Maar ik laat u graag kennismaken met de nieuwe variant, de Gazprombaiter!: Life is pretty in Gazprom citty!
(Vrije vertaling)
Good evening! We - from St. Petersburg,
Traditional Russian lumps .
Three years ago for work
We hired Peter The Great.
Arrows flashed date
Changed employers
Gold reached zero
The new owner - the new Russia .
I, I - Gazprombayter ,
Kremlin guest worker !
Someone says : "Bandits !" -
And I love the credits !
Keep - and it's their job -
keep an idiot .
And if you do not like -
We will take the balls !
Because they
They need soldiers and enemies .
And if you keep quiet and work ,
They will give freedom.
I, I - Gazprombayter ,
Kremlin guest worker !
Someone calls them "thieves" -
And I believe in the new city !
And anyway - why do we need Peter ?!
Will live in Gazprom City !!!
Will be the new Russian fed ,
Life is pretty in Gazprom-City !
Добрый вечер! Мы –
из Петербурга,
Обычный русский чурка.
Лет триста назад на работа
Нас нанял великий Пётр.
Мелькали стрелки датами,
Менялись работодатели, Золотые пришли нулевые
Новый хозяин – единая Россия.
Я, я – Газпромбайтер, Кремля гастарбайтер! Кто-то говорит:
«Бандиты!» – А я люблю кредиты!
Держать – а это их работа – Меня держат за идиота.
А если тебе не нравится – Тебя будут держать за яйца!
Потому что они – державники, Им нужны солдаты и враги.
А если молчать и работать, Они подарят свободу.
Я, я – Газпромбайтер, Кремля гастарбайтер! Кто-то называет их «воры» –
А я верю в новый город!
И вообще – зачем нам Питер?!
Будем жить в Газпром-сити!!!
Буду новым русским сытым, Буду жить в Газпром-сити!
Добрый вечер! Мы – из Петербурга, Обычный русский чурка.
Лет триста назад на работа Нас нанял великий Пётр.
Мелькали стрелки датами, Менялись работодатели,
Золотые пришли нулевые Новый хозяин – единая Россия.